Rolnictwo

Po wyzwoleniu na terenie Trzcińska nie było żadnej władzy, ani też zorganizowanego życia gospodarczego i kulturalnego. Przestały funkcjonować handel i usługi. Brak było zapasów żywności, nie istniał prawie wcale żywy inwentarz. Wskutek braku rąk do pracy i dewastacji części sprzętu rolniczego wiosną 1945 roku zdołano obsiać niespełna 5 % gruntów ornych. Wiosną następnego roku z powodu braku zboża siewnego i sadzeniaków oraz opóźnionego terminu i dostaw obsiano zaledwie 32 % areału, z którego urodzaj został dotknięty plagą myszy polnych. Zniszczyły one 25 % żyta, 38 % pszenicy i 67 % jęczmienia. Po raz pierwszy wykonano w pełni akcję siewną jesienią 1946 roku. Z biegiem lat następowała zmiana struktury gospodarstw indywidualnych. Ilustruje to poniższa tabela

W maju 1957 roku rolnictwo trzcińskie poniosło ogromne straty spowodowane gradobiciem. Spadający grad był tak duży, że z łatwością wybijał szyby od zachodniej strony, przebijał dachówki, wyłamał duże połacie zbóż ozimych i wyrządził szkody w ogrodach i sadach.
W roku 1945 burmistrz miasta zapoczątkował organizacją majątku miejskiego, który dysponował areałem wolnej ziemi w wysokości ok. 200 ha. Gospodarstwo to posiadało 13 koni,
2 woły, stary traktor i cały zestaw maszyn towarzyszących. Zebrane zboża młócono maszyną omłotową poruszaną silnikiem parowym, po czym odstawiano ziarno do miejscowego parowego młyna miejskiego, a uzyskaną mąką przeznaczono na wypiek chleba w piekarni również publicznej, który sprzedawano mieszkańcom na kartki przydzielane przez Zarząd Miejski. W majątku pracowali w większości Niemcy.
W roku 1948 dobra miejskiego gospodarstwa przejęły grupy parcelacyjno – osadnicze. Następnym etapem wprowadzenia kolektywnego sposobu gospodarowania ziemią na terenie miasta było założenie w 1954 roku Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej, która została rozwiązana w 1956 roku na skutek poważnych błędów i wypaczeń w polityce rolnej. Reaktywowana w 18 lutego 1970 roku gospodaruje na areale 1000 ha i zatrudnia 66 pracowników. W przeliczeniu na 100 ha ziemi przypada 2 ciągniki i 5 robotników rolnych. Tymczasem w gospodarstwach indywidualnych proporcja ta jest znacznie korzystniejsza i obejmuje ok. 6 ciągników oraz ok. 25 rolników w skali gminy. Ciekawą ewolucję przeszło Kółko Rolnicze powstałe w 1960 roku, przekształcone w Miedzykółkową Bazę Maszynową 20 kwietnia1968 roku ( w skład weszły Kółka Rolnicze z Gogolic, Stołecznej, Piaseczna, Rosnowa i Klasztorne), a następnie w Spółdzielnię Kółek Rolniczych ( 1 VII 1976 r). Spółdzielnia Kółek Rolniczych, po wchłonięciu 1 stycznia 1980 roku Rejonowej Spółdzielni Budownictwa Wiejskiego i zrezygnowaniu z produkcji roślinnej oraz zwierzęcej, świadczy usługi na rzecz rolnictwa indywidualnego w zakresie uprawy i nawożenia, chemizacji sprzętu zbóż, ziemniaków i traw oraz budownictwa. SKR zatrudnia aktualnie 140 pracowników.
Dużą pomocą dla rolnictwa trzcińskiego było otwarcie w 1953 roku Państwowej Lecznicy Zwierząt. Placówka ta kilkakrotnie zajmowała I miejsce w międzyzakładowym współzawodnictwie o tytuł najlepszej lecznicy. Od szeregu lat tutejsza lecznica zaliczana jest do grona najlepszych. Należy wspomnieć i o tym, że w Trzcińsku – Zdroju od 1951 roku mieściła się administracja Państwowych Gospodarstw Rolnych. Tak zwany zespół PGR obejmował okoliczne zakłady rolne. m.in.: Rosnówek, Kamienny Jaz, Gogolice, Stołeczna, Piaseczno, Dobropole, Grzybno, Strzelczyn i Ogrodnictwo. Ten stan rzeczy przetrwał do 1958 roku, w którym likwidacji uległy zespoły i powstały inspektoraty.
Na przestrzeni 35- lecia rolnictwa trzcińskiego plony 4 zbóż wzrosły prawie trzykrotnie z 12,8q/ha w 1957 r. do 22,9q/ha w 1967 r. i ok.30 q/ha w 1980 r. Z rolnictwem trzcińskim wiąże się działalność Zakładu Sadowniczego. Jest to gospodarstwo rozwojowe i z perspektywą. Aktualnie posiada 427 ha gruntów, z czego 380 ha stanowi sad wielogatunkowy, w którym występują jabłonie grusze, śliwy, wiśnie i czereśnie. Zdecydowaną przewagę mają nasadzenia jabłoni. Sad był zakładany etapowo. Najstarsze nasadzenia miały ok. 50 lat. Przestały one istnieć po ich wykarczowaniu w 1980 roku. Po wyzwoleniu przez krótki okres sad należał do osoby prywatnej. W latach pięćdziesiątych gospodarstwo przyjęło formę jednostki uspołecznionej podległej administracyjnie tutejszemu zakładowi PGR.W momencie przejścia gospodarstwa do PGR w Stołecznej ( 1957) ogólna powierzchnia gruntów wynosiła 70 ha, w tym 30 ha sadu. Z tego okresu pochodzą nasadzenia drzew owocowych na areale 22,5 ha. W 1965 roku Gospodarstwo Sadownicze w Trzcińsku weszło w skład Pyrzyckiego Kombinatu Rolnego. W tym czasie sad powiększył się o następne 65 ha nowych nasadzeń. W ostatnich latach przybyło ok. 300 ha nowych drzewek owocowych. W zakładzie prowadzi się również, choć w bardzo skromnych rozmiarach, uprawę warzyw gruntowych, uprawę kwiatów i warzyw pod szkłem. Zatrudnienie jest stosunkowo niskie, ponieważ na 100 ha przypada 10 stałych pracowników fizycznych. Łącznie w zakładzie pracuje 42 ludzi. W roku 1979 zakład otrzymał zaplecze magazynowo-składowe,nieco wcześniej powstał budynek socjalny bez urządzeń towarzyszących, a najwcześniej postawiono 3 budynki jednorodzinne.

Zakłady przemysłowe

Do jednych z pierwszych zakładów w mieście należał tartak ( 21 pracowników), który rozpoczął pracę w 1946 roku jako samodzielna jednostka. W 1955 roku tartak podporządkowano Zakładowi Remontowo- Budowlanemu, administracyjnie podlegającemu Zespołowi PGR w Trzcińsku - Zdroju. Po włączeniu ZRB do Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolnego w Dębnie ( 1959 r.) tartakowi ponownie przywrócono pierwotne znaczenie. W lipcu 1967 r. na bazie poligonu kierownictwa robót PBR utworzono Przedsiębiorstwo Produkcji Pomocniczej i Montażu Budownictwa Rolniczego z siedzibą w Szczecin - Dąbiu. Nowy zakład nastawił się na produkcję płyt stropowych „ Żerań” i płyty filosowe, wytwarzając na wartość 23 mln złotych przy zatrudnieniu 52 ludzi. Zaś urządzenia tartaku w roku 1968 roku sprzedano Spółdzielni Produkcyjnej w Rowie.
W 1947 roku uruchomiono Okręgową Spółdzielnię Mleczarską. Początkowo posiadała ona tylko wirówkę ręczną, przy pomocy której odwirowywano mleko. Otrzymaną śmietanę przetwarzano na masło, natomiast chude mleko dostawca zabierał do domu. Po tym zainstalowano do wirówek motorek. Uzyskane masło wywożono we własnym zakresie do Stargardu, bo w mieście nie było nabywców.
W okresie pełnego rozwoju OSM zatrudniała 37 pracowników. Produkowano: masło, sery, twarogi i inne przetwory mleczne. Prowadzono 2 własne sklepy nabiałowe: w Chojnie i Trzcińsku. Skupu mleka dokonywano na terenie powiatu chojeńskiego i części powiatu myśliborskiego oraz gryfińskiego. Po reorganizacji ( styczeń 1977 r.) spółdzielnie podporządkowano Zakładowi Mleczarskiemu w Mieszkowicach. W tym okresie ograniczono zatrudnienie i zakres działalności miejscowego oddziału mleczarskiego.
Geneza obecnego zakładu Państwowego Ośrodka Maszynowego sięga roku 1949. W miejscu nieczynnej winiarni Zespół Państwowych Gospodarstw Rolnych utworzył warsztat mechaniczny, który 1lipca 1957 roku przeszedł na własny rachunek gospodarczy. Przeprowadzano w nim remonty kapitalne ciągników „Ursus” i „ Zetor ” oraz kombajnów i maszyn rolniczych. Od 1960 roku zakład zajmuje się również produkcją detali części zamiennych do maszyn rolniczych i kombajnów zbożowych, a także rozpoczyna specjalizację w zakresie mechanizacji obór, chlewni oraz instalacji dojarek automatycznych w PGR-ach. Od 1 stycznia 1964 roku zakład przechodzi pod zarząd Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Mechanizacji Rolnictwa przyjmując nazwę Zakład Naprawczy Mechanizacji Rolnictwa .W latach 1966-1970 zakład podany jest przebudowie, w wyniku której powstają nowe hale produkcyjne, warsztaty, magazyny i zaplecze socjalne dla pracowników. Uruchamia się produkcję beczkowozów asenizacyjnych.
W 1970 roku w zakładzie było zatrudnionych 95 osób, a wartość produkcji wynosiła 24 mln zł.
W styczniu 1971 roku, po przyłączeniu do POM w Chojnie, zatrudnienie zmniejszyło się o 32 osoby. Głównym profilem produkcji pozostały beczkowozy asenizacyjne, usługi mechaniczne dla rolników oraz prace instalacyjno- montażowe.
Rejonową Spółdzielnię Budownictwa Wiejskiego usytuowano na placu byłej cegielni, która w 1949 roku, po nieudanej próbie uruchomienia produkcji cegły ( ze względu na nieodpowiedni surowiec w postaci gliny), została wykorzystana w latach następnych do wytwarzania dachówek i wyrobów betoniarskich. Od 1959 roku zakład przeszedł od osoby prywatnej do Przedsiębiorstwa Produkcji Betonów, które kontynuowało i rozwijało dotychczasowy profil produkcji. W 1969 roku betoniarnię kupiło Kółko Rolnicze w Góralicach.
W 1971 roku połączono grupę remontowo- budowlaną i betoniarnię, należące do Kółka Rolniczego w Góralicach i utworzono w pełni samodzielny Rejonowy Zakład Budownictwa Wiejskiego. Nowo powstałe przedsiębiorstwo skoncentrowało swoją działalność na budownictwie rolniczym pomieszczeń inwentarskich, produkcji materiałów budowlanych i usług transportowych. Do większych osiągnięć należy wybudowanie fermy owiec w Lisim Polu, postawienie bazy dla SKR w Widuchowej i wiele chlewni dla rolników indywidualnych. Dla swojego zakładu wybudowano magazyny, wiaty, hale produkcyjną, zaplecze administracyjno – socjalne oraz bazę paliw. W roku 1978/79 zakład zatrudnił 96 osób, a przerób wynosił 31 mln zł, przy 3,5 mln. zł w okresie początkowym . Od stycznia 1980 roku zakład przyłączono do Spółdzielni Kółek Rolniczych.
Spółdzielnia „Las” powstała 2 stycznia 1950 roku . Od początku istnienia prowadziła skup płodów runa leśnego i miodu za pomocą wiejskich punktów skupu zlokalizowanych na terenach byłych powiatów: chojeńskiego, gryfińskiego, pyrzyckiego i myśliborskiego. Znaczną część zebranego towaru eksportowano do krajów zachodniej Europy, m.in.: do Francji wysyłano ślimaki winniczki ( w latach urodzaju zbierano od 52 do 160 ton rocznie, a obecnie 20 ton), do RFN- kurki i kasztany, do Szwajcarii- grzyby solone, a do Stanów Zjednoczonych Ameryki –dziki bez, głóg i suszone borowiki. Spółdzielnia prowadzi też suszenie grzybów, jagód i owoców oraz zajmuje się soleniem grzybów.

Handel i usługi

Znaczącą rolę w życiu społecznym i gospodarczym miasta i gminy odrywa Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”. Realizuje ona z powodzeniem swoje zadania ekonomiczne przy stałej dynamice zarówno w obrocie rolnym, kontraktacji i handlu detalicznym. W pierwszych latach powojennych działalność handlowa ( prowadzona przez restaurację, sklep towarów mieszanych, sklep kolonialno – spożywczy i rzeźniczo- masarski) i usługowa ( w mieście były 3 warsztaty szewskie,
1 rymarski, 1 krawiecki, 1fryzjerski, piekarnia, olejarnia, młyn elektryczny, kuźnia wytwórnia wód gazowanych, zakład ślusarsko- kowalski, fotograficzny, stolarski i inne) była zdominowana przez sektor prywatny. Zorganizowana spółdzielnia „Jedność” ( 28 X 1945 r.) została zastąpiona przez Gminną Spółdzielnię „Samopomoc Chłopska” w 1948 roku, która stopniowo objęła całą sieć handlową, gastronomiczną i usługowo –produkcyjną. Obecnie na terenie miasta i gminy znajduje się 26 punktów sprzedaży detalicznej, 3 punkty usługowe 3 produkcyjne, w których jest zatrudnionych łącznie 141 pracowników. Gminna Spółdzielnia „SCh” od szeregu lat uzyskuje planowe wyniki finansowe. Za rok 1980 osiągnięto 2.862 tys. zysku. Do osiągnięć o trwałych wartościach należałoby zaliczyć wybudowanie następujących obiektów:

Restauracji ( lata 1974-77) na 200 miejsc gastronomicznych
Rożna z zakresu małej gastronomii
Pawilonu handlowego spożywczego SAM ( 1966 r.) i gospodarstwa domowego
(1971 r.)
Piekarni ( 1964 r.), która po ostatnim remoncie produkuje 2400 bochenków chleba
i bułek
Wytwórni wód gazowanych i rozlewni piwa ( 1971 r.) o zdolności produkcyjnej
12 tys. butelek na dobę
Magazynu paszowego, nawozowego i placu opałowego ( 1968 –1971)
oraz zmodernizowanie magazynu zbożowego ( 1978r.)

Równolegle postawiono na wsiach 6 sklepów spożywczo- przemysłowych. Cennym dorobkiem GS jest usprawnienie systemu obioru płodów rolnych i żywca bezpośrednio od producenta.

Dla porównania warto przypomnieć ciekawostkę z 1948 roku, kiedy to zaopatrzeniowcy GS „SCh” jeździli wozami konnymi do Dębna, gdzie za gotówkę dokonywali pełnych zakupów towarów, które wystarczały na cały tydzień.
Coraz większego znaczenia w życiu społecznym mieszkańców miasta i gminy nabiera działalność usługowa i rzemieślnicza. Jest ona prowadzona przez 23 zakłady różnego rodzaju. Do punktów tych należą m.in.: zakłady krawieckie – 5, malarskie -2, szewskie- 2,fryzjerskie- 2, stolarskie - 2, samochodowo- motoryzacyjne-2 i po jednym zakładzie: fotograficznym, zegarmistrzowskim, pralniczym, kominiarskim, wodno - kanalizacyjnym, radiowo- telewizyjnym, piekarniczym, tapicerskim, energetyczny i napraw sprzętu mechanicznego gospodarstwa domowego.
Do placówek usługowych należy również Bank Spółdzielczy. Po wyzwoleniu jego rolę spełniał punkt kasowy zorganizowany przy Spółdzielni „Jedność”, a następnie GS ”SCh”. Świadczy on usługi tylko i wyłącznie dla tych instytucji. W 1952 roku na terenie miasta powstała Kasa Spółdzielcza jako samodzielny punkt usługowy prowadzący szerszą działalność finansową na rzecz miejscowych instytucji skupu i mieszkańców. W 1967 roku punkt przekształcono w filię Banku Spółdzielczego, po czym w styczniu 1973 roku roku przemianowano na Odział Banku Spółdzielczego. Kadrę banku stanowi 8 osób. Obsługują oni prawie wszystkie jednostki znajdujące się na terenie miasta i gminy. Bank udziela kredytów dla rolników, na zakupy ratalne i gotówkowe dla członków SOP oraz przyjmuje wkłady oszczędnościowe. Ważna funkcja usługowa przypada miejscowemu Urzędowi Pocztowo – Telekomunikacyjnemu. Pocztę zorganizowano w listopadzie 1945 roku w budynku, w którym mieścił się szpital radziecki. Początkowo korespondencję zawożono i odwożono do Dębna i odwożono z Dębna furmanką konną przy okazji wyjazdu pracowników Zarządu Miejskiego do Starostwa Powiatowego. W następnym roku pracownik Urzędu Pocztowego jeździł z korespondencją do Pyrzyc, skąd przywoził przesyłki. Z chwilą uruchomienia ambulansu pocztowego usprawniła się działalność placówki pocztowej.
W roku 1957 zainstalowano dwudziestoklapkową centralę telefoniczną wzbogaconą w roku 1954 o 2 łącznice telefoniczne o pojemności 100 numerów. W 1956 roku na terenie miasta było 56 aparatów telefonicznych i 85 głośników podłączonych do lokalnego radiowęzła. W tym czasie wzrósł wskaźnik prenumeraty czasopism do 0,9 na 1 mieszkańca. W 1960 roku wprowadzono całodobową służbę centrali telefonicznej, a w 1967 roku położono podziemny kabel we wsiach Dobropole i Tchórzno, zapewniając dla tamtejszych obywateli komunikację telefoniczną. Po zakończonym remoncie kapitalnym w 1972 roku Urząd Pocztowy otrzymał niezbędne i wygodne pomieszczenia do właściwego funkcjonowania i spełniania zadań w zakresie usług telekomunikacyjnych, pieniężnych i nadawczo- oddawczych. Dla zatrudnionych 16 pracowników zapewniono również odpowiednie warunki socjalne. W 1973 roku placówka otrzymała urządzenie teleksowe i tym samym usprawnieniu uległa praca telekomunikacyjna.
Punkt usługowy Odzieżowej Spółdzielni Pracy w Barliku powstał w Trzcińsku –Zdroju 21maja 1966 roku z myślą o kobietach poszukujących odpowiedniej dla siebie pracy. W początkowym okresie zatrudnionych było 35 kobiet, które w systemie akordowym przerabiały na wartość 500 tys. miesięcznie. W ramach pracy chałupniczej szyto spódnice i bluzki, które eksportowano do Niemieckiej Republiki Demokratycznej. W tej chwili zakład zajmuje się przede wszystkim szyciem odzieży roboczej i sportowej, m.in.: wdzianek męskich i spodni z welwetu. Trudne warunki lokalowe zakładu wpłynęły na rezygnację z pracy wielu kobiet. Tym samym zatrudnienie zmniejszyło się o 50 % pierwotnego stanu.

Gospodarka komunalna i mieszkaniowa

Podczas II wojny światowej Trzcińsko tylko w znikomym zakresie uległo zniszczeniu. Miasteczko posiada jednak budownictwo przestarzałe, gdyż na stan ok. 290 budynków mieszkalnych, ok. 190 ma konstrukcje ryglową. Znaczny procent zamieszkałych domów- w liczbach bezwzględnych wynosi to ok. 118 – należy do prywatnych właścicieli. Urzędy i instytucje użytkują ok. 70. Stan techniczny większości budynków jest słaby, albo wręcz zły. Z przeprowadzonej inwentaryzacji wynika, że w dobrym stanie technicznym znajduje się szacunkowo zaledwie 60 % domów, ok.30 % wymaga napraw i remontów kapitalnych, zaś pozostałe 10 % nadaje się do rozbiórki. Pierwsze 4 bloki 9- rodzinne, pobudowano na początku lat sześćdziesiątych. Do chwili obecnej wybudowano ponad 20 budynków wielorodzinnych i 17 domków jednorodzinnych. Problemami mieszkaniowymi i komunalnymi zajmuje się zakład Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej. Do roku 1956 jednostka ta był przypisana Miejskiej Radzie Narodowej. Od stycznia 1957 roku zakład się usamodzielnił i szybko uległ rozbudowie. W 1960 roku zatrudnił 130 ludzi, z czego 70 osób było zaangażowanych bezpośrednio w ekipie remontowo- budowlanej. W tym okresie dokonano najwięcej trwałych remontów bieżących i kapitalnych, ratując od ruiny substancję mieszkaniową. Od stycznia 1974 roku zakład podporządkowano Rejonowemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Chojnie, Zatrudnienie ograniczono do 38 osób, zmniejszeniu uległa moc przerobowo- usługowa. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych w ramach czynów społecznych pracownicy ZGKiM przy pomocy mieszkańców Trzcińska zagospodarowali cały kompleks parku, m. in.: założyli zieleńce, zrobili alejki, wykonali chodniki i wybudowali stylowy amfiteatr, wkomponowując go w odremontowane fragmenty murów obronnych. Podobne prace, włącznie z elektryfikacją, wykonano na całej ulicy Młyńskiej i wokół Domu Kultury, który też poddano znaczącymi remontowi. Niemal w tym samym czasie położono chodnik na Alei Wyzwolenia i pokryto ulice miasta nawierzchnią asfaltową. Dokonano elewacji domów na ulicy 9-go Maja i Chojnickiej. Wykonano również nowe ujęcia wody. W tym miejscu przypomnijmy, że wodociąg miejski został uruchomiony 14 grudnia 1948 roku. Oddano do użytku nowy drugi plac zabaw dla dzieci i wypoczynku dorosłych. Efektem aktywności społecznej mieszkańców było zdobycie w 1977 roku III miejsca w konkursie
„ Pomorze Szczecińskie piękne, gospodarne i kulturalne” oraz I miejsce w 1979 roku w konkursie „Gmina mistrz gospodarności”.

Oświata

Otwarcie szkoły w Trzcińsku –Zdroju nastąpiło 15 września 1945 roku. Na stan 195 uczniów było 3 nauczycieli. Od 1947 roku szkoła przybrała charakter placówki zbiorczej, ponieważ uczęszczali do niej uczniowie po klasie czwartej z takich wsi, jak: Rosnowo, Piaseczno, Góralice, Dobropole, Tchórzno i inne. Dla dochodzącej młodzieży organizowano w 1947 roku sezonowy internat, który funkcjonował do 1956 roku. Pierwsza reorganizacja szkoły nastąpiła 1marca 1965 roku. Wtedy powstała druga szkoła siedmioklasowa dla 180 uczniów. W szkole Podstawowej Nr 1 pozostało ok. 500 uczniów. Dzięki wielkiemu zaangażowaniu Komitetu Rodzicielskiego i pomocy finansowej zakładów pracy oraz rodziców 4 czerwca 1969 roku, podczas pięknej uroczystości, Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Stefana Żeromskiego otrzymała sztandar. W roku 1975 ( 21.VIII) szkole tej przyznano statut Zbiorczej Szkoły Gminnej, do której przyłączono w roku następnym Szkołę Podstawową Nr2. Obecnie do ZSG uczęszcza 455 dzieci, a kadra nauczycielska liczy 27 nauczycieli.
W latach sześćdziesiątych trzcińska szkoła osiągnęła wspaniałe efekty w powiatowych i wojewódzkich przeglądach zespołów mandolinistów oraz w rozgrywkach piłki ręcznej chłopców.
W latach siedemdziesiątych przez szereg lat dziewczęta dominowały w rejonowych i okręgowych zawodach siatkarskich, również chłopcy zdobywali w grach zespołowych wysokie lokaty. Na przestrzeni 35 lat szkołę opuściło 1755 absolwentów. W latach pięćdziesiątych nauczyciele trzcińscy podjęli trudne zadanie walki z analfabetyzmem. W roku 1945 roku na terenie miasteczka zanotowano 72 obywateli nieumiejących czytać ani pisać. W latach następnych, w miarę napływu osadników, liczba analfabetów wzrastała. Równolegle przebiegało dokształcanie dorosłych w zakresie szkoły podstawowej. W roku 1954 powstała w Trzcińsku Szkoła Podstawowa dla Pracujących, licząca 4 oddziały. Organizowano też kursy czytelnicze dla byłych analfabetów, kursy problemowe dla absolwentów szkół podstawowych i uniwersytety dla rodziców. W roku 1948 otwarto dwuletnią Szkołę Zawodową Metalową, z internatem dla młodzieży spoza Trzcińska. Szkoła ta przetrwała do roku 1954. W późniejszym okresie ( 1962 r.) zorganizowano Wieczorową Szkołę Przysposobienia Rolniczego, która w1967 roku przeszła na system dziennej nauki. Szkoła ta została rozwiązana w roku 1967 na skutek braku kandydatów.
W latach 1975-1977 przy Zbiorczej Szkole Gminnej funkcjonowało Podstawowe Studium Zawodowe, które ukończyło 12 słuchaczy. Od kilkunastu lat szkoła trzcińska przeprowadzała co pewien okres, w zależności od potrzeb, uproszczone egzaminy eksternistyczne. Z szansy tej skorzystało do 1981 roku ok. 200 obywateli, którzy tym sposobem zdobyli podstawowe wykształcenie ogólnokształcące.
Dużym udogodnieniem, szczególnie dla matek pracujących, było otwarcie w 1948 roku Przedszkola Miejskiego dla 30 dzieci. W roku 1958 przedszkole miało dwa oddziały –50 dzieci. Od 1960 do 1963 roku było już trzyoddziałowym, do którego uczęszczało 90 dzieci. Ograniczone warunki lokalowe wpłynęły na obniżenie stopnia organizacyjnego do 2 oddziałów dla 60 dzieci. W placówce jest zatrudnionych 8 pracowników, z tego 4 na stanowisku nauczycieli. W 1956 roku otwarto w Trzcińsku Państwowy Domu Dziecka. W pierwszym roku i latach następnych w placówce tej przebywało ok. 70 dzieci i młodzieży. Aktualnie w domu tym mieszka 50 wychowanków. Personel składa się z 19 pracowników, z tego 6 to wychowawcy z kwalifikacjami pedagogicznymi. Placówka ta, spełniając funkcję opiekuńczo – wychowawcze, w swej historii zanotowała osiągnięcia w dziedzinie kulturalnej i sportowej. W latach sześćdziesiątych, istniejący chór i zespół taneczny, występował na akademiach środowiskowych. Z kolei w latach siedemdziesiątych PDDz kilkakrotnie zdobywał I miejsce we współzawodnictwie sportowym między placówkami tego typu w województwie.

Opieka zdrowotna

W czerwcu 1945 roku do miasta przybyła lekarka, która w krótkim czasie przy pomocy miejscowej pielęgniarki zgromadziła niezbędny sprzęt medyczny i otworzyła gabinet ogólny oraz stomatologiczny. W tym celu wykorzystała znaczną pomoc ze strony stacjonujących w Trzcińsku jednostek radzieckich i polskich w Góralicach. Praca kadry lekarsko- pielęgniarskiej była niezmiernie trudna, gdyż w tym czasie szerzyły się epidemie różnych chorób m.in. duru brzusznego i gruźlicy. Stan opieki zdrowotnej uległ zdecydowanej poprawie dopiero w roku 1950. Wówczas Ośrodek Zdrowia przeniesiono do odremontowanego budynku, w którym pracowało już trzech lekarzy, w tym jeden stomatolog. W roku 1953 zorganizowano punkt położniczy, przekształcony następnie w izbę porodową z 1 położną i 3 salowymi. W roku 1958 w tejże izbie narodziło się 154 noworodków. Poważna funkcja w leczeniu społeczeństwa trzcińskiego przypadła miejscowej aptece, która swoją działalność rozpoczęła w 1945 roku. Do roku 1948 pewną rolę lecznicy spełniał miejscowy Zakład Zdrojowy. Jednak ze względu na brak pacjentów i konkurencję Połczyna – Zdroju wkrótce został zlikwidowany i przekształcony w ośrodek wczasowy dla studentów polskich i obcokrajowych. W roku 1954 w ośrodku tym umieszczono zakład dla nieuleczalnie chorych. W latach 1979 i 1980 przeprowadzono w nim remont kapitalny, poprawiając wyraźnie warunki socjalno-bytowe pensjonariuszy. Zakład uzyskał dodatkowo gabinety fizykoterapeutyczne, salę gimnastyczną, świetlicę dla personelu, laboratorium i wiele innych niezbędnych pomieszczeń. W zakładzie przebywa 100 pensjonariuszy i pracuje 52 osoby. Z zakładem tym wiązało społeczeństwo trzcińskie duże nadzieje. Już w 1958 roku ekipa filmowców z Łodzi i Szczecina nakręciła krótkometrażowy film o Trzcińsku pt. ”Takie sobie miasteczko”. Film dotarł do Polonii Amerykańskiej. W lipcu tego roku miasteczko odwiedziła delegacja Polonii Amerykańskiej z jej prezesem, wyrażając szczerą chęć partycypowania w ewentualną budową sanatorium dla inwalidów wojennych. W ślad za tym powołano w Szczecinie Komitet Budowy Uzdrowiska w Trzcińsku z inspiracji Związku Inwalidów Wojennych pod patronatem przewodniczącego WRN. Podjęto wiele konkretnych przedsięwzięć natury organizacyjnej, które pozostały w sferze marzeń. Do tematu tego wielokrotnie powracano ma łamach lokalnej prasy i radia polskiego, jednak bez powodzenia. A szkoda! Od roku 1965 zaczęła rozwijać się opieka społeczna. Systematycznie rosła liczba podopiecznych. W 1981 roku na terenie gminy objęto opieką stałą 11 osób, okresową –19 i jednorazowym zasiłkiem ok. 150 osób. Na ten cel przeznaczono w ty roku ponad 1 mln zł.

Życie kulturalne

Już w 1945 roku na terenie miasteczka powstały chóry: kościelny i świecki ,a w styczniu 1946 roku miejscowy zespół sceniczny „Mały Teatrzyk” zaprezentował mieszkańcom spektakl teatralno – rewirowy „Na wesoło”. W tym samym roku przy gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” zorganizowano 12-osobowy zespół chóralny. Zespoły te często występowały przed miejscową publicznością, a za udział w powiatowych i wojewódzkich eliminacjach w roku 1955 otrzymały proporzec przechodni. Drugim mecenasem ruchu artystycznego na terenie Trzcińska okazał się Inspektorat PGR, który w ramach własnej świetlicy zorganizował orkiestrę dętą, zespół instrumentalny, taneczny i chóralny. W roku 1955 świetlica PGR na powiatowym przeglądzie dorobku artystycznego otrzymała wyróżnienie w postaci proporca przechodniego. Okazale wypadły czerwcowe uroczystości sobótkowe, które poza elementami obrzędowo-igrzyskowymi zawierały silne akcenty patriotyczno – propagandowe. W 1956 roku rozproszoną działalność placówek kulturalno- oświatowych( na terenie miasta działało w 1955 r. aż 8 świetlic) przejął oddany do użytku Dom Kultury. Następnym miejscem, w którym koncentrowała się działalność kulturalna środowiska, był Dom Ludowy. W nim zlokalizowano od 1965 roku Rejonowy Ośrodek Kultury. Zorganizowano zespół wokalny, muzyczny i taneczny. Dorobek tych zespołów był przedstawiany na różnych uroczystościach i imprezach środowiskowych. Zespoły te wyjeżdżały również do pobliskich wsi oraz do Chojny na zaproszenie jednostki radzieckiej. W roku 1973 uczestniczyły w turnieju związanym z Dniami Owocobrania w Dębnie. W ogólnej klasyfikacji młodzież z ROK-u zajęła drugie miejsce po zespole Nadodrzańskich Zakładów Przetwórstwa Owocowo - Warzywnych, a pierwsze wśród zespołów gminnych. W ośrodku kultury działał też zespół wokalny Ligi Kobiet, który w powiatowych eliminacjach piosenki radzieckiej otrzymał nagrodę za zajęcie II miejsca. Powstały w 1975 roku Miejsko- Gminny Ośrodek Kultury jest współorganizatorem trzcińskiego święta orkiestr dętych. Po raz pierwszy odbył się Wojewódzki Festiwal Orkiestr Dętych 25 kwietnia 1976 r., a w 1980 r. miejscowa orkiestra strażacka zdobyła nagrodę publiczności w postaci pucharu Naczelnika Miasta i Gminy.
Nieocenioną rolę w upowszechnianiu kultury odegrała Miejska Biblioteka otwarta w 1948 roku oraz Biblioteka Gminna, której siedzibą od 1960 r. były Góralice. W roku 1955 było zarejestrowanych 314 czytelników i 4325 wypożyczeń. Natomiast w 1980 r. zaewidencjowano 642 czytelników i 15.780 wypożyczeń. Poza tym istotną funkcję w rozwijaniu czytelnictwa wśród społeczeństwa trzcińskiego spełniają: miejscowy Dom Książki powstały w 1956 roku oraz kiosk „Ruch”, które sprzedają codziennie około 440 egzemplarzy dzienników, 351 egzemplarzy tygodników i 86 egzemplarzy miesięczników. Największą popularnością cieszą się: spośród dzienników: „Głos Szczeciński” – 270 egz.,” Kurier Szczeciński ” – 102 egz. Spośród tygodników: „ Jantar ” - 90 egz., „ Jedność „ - 90 egz., „Przyjaciółka” - 70 egz. „Karuzela” – 50 egz. Kulisy - 40 egz.
Identyczne zadania realizuje również Urząd Pocztowy. W roku 1980 w urzędzie tym zaprenumerowano łącznie 2930 egzemplarzy czasopism, z czego 1020 egz. przypadło na zakłady pracy i 1910 egz. na indywidualnych abonentów.
Ważną rolę w życiu kulturalnym miasteczka odgrywa kino. Założone w 1952 roku jako półstałe, następnie przekształcone w 1958 r. w kino stałe pod nazwą „22 Lipca”. W 1971 roku dokonano przebudowy i modernizacji budynku kina, zapewniając w ten sposób odpowiednie warunki sanitarne i poprawiając funkcjonalność pomieszczeń, m.in. widowni, poczekalni, kasy itp.

Życie sportowe

Działalność sportowa w mieście przybrała zorganizowaną formę w 1948 roku. Wtedy to powstała organizacja pn. Ludowe Zespoły Sportowe, która w krótkim czasie założyła sekcję piłki nożnej, siatkowej i tenisa stołowego. Największą popularnością w środowisku cieszyła się drużyna piłkarska. Wprawdzie przez lat dwadzieścia zespół ten nie odnosił poważnych sukcesów, balansując na pograniczu klasy C i B. Tym niemniej już w 1965 roku drużyna zdobyła awans od klasy A, a w sezonie 1972/73 znalazła miejsce w lidze wojewódzkiej. W międzyczasie piłkarze „Orła” błysnęli wysoka formą i w 1972 roku zdobyli Puchar „Kuriera Szczecińskiego”. Ostatnie lata obniżyły dość mocno loty piłkarzy „Orła”, który wychował wielu utalentowanych zawodników. Innymi dyscyplinami sportowymi, nad którymi sprawował patronat Ludowy Klub Sportowy „Orzeł”, były: siatkówka i tenis stołowy. Aczkolwiek te sekcje nie osiągnęły znaczących sukcesów na szczeblu wojewódzkim, to jednak piłka siatkowa była przez ok. 30 lat sportem najbardziej popularnym, uprawianym przez liczne grono wielbicieli różnego wieku rodzaju męskiego i żeńskiego. Spośród siatkarzy trzcińskich rekrutowali się zawodnicy, którzy trzykrotnie reprezentowali barwy województwa szczecińskiego na mistrzostwach Polski LZS. W ponad trzydziestoletniej historii klubu niejako złotymi zgłoskami zapisały się udane występy szachistów na XIII centralnym finale „Złotej Wierzy” rozgrywanym w Łańcucie w roku 1971. Drużyna z Trzcińska –Zdroju, reprezentująca województwo szczecińskie, odniosła niespodziewanie zwycięstwo zdobywając „Złotą Wieżę” ilością 21,5 pkt przed LZS ”Huragan” Żagań- 20,5 pkt.

Zabytki architektury

Historię budowy miasta można podzielić na 3 okresy. Pierwszy obejmuje lata 1281-1433. Rozpoczyna się nadaniem praw miejskich, wyznaczeniem planu miasta i jego pierwszą zabudowę. W tym czasie wzniesiono mury obronne, postawiono halowy kościół i dom kupiecki oraz budynki mieszkalne o konstrukcji drewnianej. Okres ten kończy się pożarem miasta w 1433 roku.
Drugi okres rozpoczyna się regulacją planu miasta w 1445 roku. W obrębie istniejących już murów miejskich, wytyczono trzy proste, równoległe do siebie ulice, wyznaczono rynek i plac kościelny. Plan ten przetrwał do naszych czasów. W 1550 roku nastąpiła przebudowa domu kupieckiego na ratusz, podwyższono wieżę kościelną i rozpoczęto budowę hełmu oraz wzmocniono mury obronne. Działki mieszczańskie ostatecznie pokryto domami murowanymi.
W okresie trzecim, na przełomie XVIII i XIX wieku, zabudowa wychodzi poza mury.
W pierwszej połowie XIX wieku powstaje zabudowa na północ przy drodze do Strzeszowa oraz przy ulicy obwodowej biegnącej po zewnętrznej stronie murów. Po zbudowaniu lini kolejowej i jej uruchomieniu w roku 1899 zabudowano ulicę Dworcową. W tym samym czasie powstały na półwyspie budynki zakładu zdrojowego. Po 1900 r. zabudowano tereny przy szosie chojeńskiej i zachodni odcinek ulicy obwodowej. Pod koniec XIX wieku i na początku XX dokonano przebudowy na obszarze starego miasta, zabudowa jest niska, jedno lub dwukondygnacyjna. Budynki wznoszono systemem ryglowym
( szkielet stanowią belki drewniane, a pola między nimi wypełnione są gliną lub cegłą). Wiele z nich zachowało w dachu tzw. facjatki oraz kilkustopniowe przedproża wychodzące na chodniki. Do wyjątków należą domy, które zachowały stare ozdobne bramy.
Do charakterystycznych cech fizjonomii miasta należy skupienie stodół po obu stronach ulicy Chojeńskiej, częściowo jeszcze Ceglanej oraz po jednej stronie, do niedawna przy ulicy Dworcowej. Zgrupowanie stodół po zewnętrznej stronie murów było prawdopodobnie spowodowana przeciwpożarowymi przepisami budowlanymi.
Współczesne Trzcińsko- Zdrój można określić jako jedyny swego rodzaju wielki zabytek o cudownej architekturze średniowiecznej. Miasteczko doskonale zachowało swój dawny wrzecionowaty układ, zamknięty dobrze trzymającymi się średniowiecznymi murami, nad którymi wznoszą się w górę gotyckie wieże obronnych bram.
Mury miejskie wzniesiono na początku XIV wieku z granitowych głazów narzutowych znajdujących się w okolicy w wielkich ilościach. Miały one dawnej ok. 30 wieżyczek strzelniczych zwanych strażnicami bądź „ wymijankami” na wpół otwartymi. Grubość muru wynosiła 1 m, a wysokość od 6 do 9 metrów. Całość została otoczona fosą i wałem ziemnym. Umocowania te przetrwały do końca XVIII wieku. W XIX wieku rów z wodą i wał obrony zostały zniesione, a ich miejsce zajęły działki ogrodowe.
Baszty stanowiły dodatkowy element fortyfikacyjny. Do dzisiaj zachowały się dwie o kształcie okrągłym i jedna o kształcie prostokątnym. Wzniesione zostały z kamienia polnego, a w późniejszym okresie dodano nadbudówkę z cegły. Oprócz funkcji obronnych spełniały rolę punktów obserwacyjnych, a także służyły do celów sygnalizacyjnych. Budowane były w ten sposób, by mogły bronić się samodzielnie, nawet wówczas, gdy sąsiadujące z nimi budowle obronne zostały już zdobyte. Wysokość ich przeważnie dwukrotnie przewyższała wysokość murów obronnych i dochodziła prawdopodobnie do kilkunastu metrów. Wnętrze baszt dzielono drewnianymi stropami na piętra połączone ze sobą drabinami. Na parterze baszt znajdowały się magazyny żywnościowe , na piętrach składy prochu i broni oraz cele więzienne.
Bramy stanowiły centralną, najsilniejszą i najważniejsza budowlę obronną miasta. Brama Myśliborska, licząca 20,25 m wysokości, powstała najprawdopodobniej w pierwszych latach XIV wieku. Natomiast Brama Chojeńska, której wysokość wynosi 18 m, zbudowana była w drugiej połowie tegoż wieku. Z końca XIV wieku pochodziła również Brama Strzeszowska. Była ona nie tylko najwyższą – 23,33 m, ale i najbardziej okazałą budowlą miasteczka. Z bliżej nieznanych przyczyn uległa ona rozbiórce ok. 1870 roku. Każda z tych bram posiadała pionowo zasuwaną drewnianą kratę z żelaznymi kolcami zwaną broną. W okresie późniejszym zastąpiono kratami żelaznymi podnoszonymi w czasie dnia i zasuwanymi na noc. Wskazują na to wgłębienia w murze istniejących bram. Poza tym bramy posiadały potężne podwójne drzwi zrobione z bukowego drzewa i okute gwoździami z dużymi głowami. Dodatkowe umocnienia miała Brama Myśliborska. Wejście do niej było poprzedzone wąskim korytarzem, wysuniętym ok. 20 m przed bramą, obudowanym z obu stron murem i zakończonym małą bramką. Natomiast pozostałe bramy dysponowały mostami zwodzonymi. Istniejące bramy mają kwadratową kamienną podstawę, na której w XV wieku został wykonana wieża z cegły, a w XVI wieku osadzono ośmioboczne nadbudowy dla obserwacji ruchu wojsk nieprzyjacielskich, zwięczone spiczastym hełmem. Widać również otwory strzelnicze. Wejście do wewnątrz wieży Bramy Myśliborskiej było możliwe tylko z muru obronnego, zaś do Bramy Chojeńskiej prowadziły kamienne schody od strony miasta. Przejścia do górnych kondygnacji wewnątrz wież odbywały się za pomocą drabin. W ten sposób każda z tych bram miała wielofunkcyjne przeznaczenie, m.in. pełniła role kontrolną, obserwacyjną, alarmującą i obronną. Stanowiły tym samym twierdze, czyli ufortyfikowany punkt przygotowany do obrony okrężnej, posiadający stałą załogę uzbrojenie i zapasy polowe. W 1912 roku obok Bramy Chojeńskiej zrobiono dla ruch pieszego furtkę w murze, a w latach 30- tych XX wieku obok Bramy Myśliborskiej powstało przejście dla pieszych i drugi wjazd dla wszelkich pojazdów. Po wschodniej stronie miasta znajdowała się tzw. Brama Wodna, zwana inaczej Łazienną. Otwierana była tylko w czasie pożarów, udostępniając drogę do wody.

Ratusz jest najokazalszym zabytkiem budownictwa świeckiego w mieście, wznoszącym się na środku czworobocznego rynku. Początki ratusza sięgają końca XIII i początku XIV wieku. Świadczy o tym jego kamienny, charakterystyczny dla tego okresu, ostrołukiportal, posiadający dwustopniowe obramowanie. Początkowo budowla ta służyła dla kupców jako hala bazaru, zwana w średniowieczu
„ theatrum”. Pierwsza wzmianka o ratuszu pochodzi z roku 1409. W połowie XVI wieku został on rozbudowany i przebudowany. Wówczas to uzyskał dwie kondygnacje i wysoki dwuspadowy dach zakończony wieżą. Dwa zaś szczyty otrzymały ozdobne maswerki typowe dla okresu przejściowego gotyku w renesans. Równocześnie wyposażono na piętrze salę sądową i gabinet burmistrza w piękne sklepienia siatkowo- krzyżowe. Na poddaszu usytuowano cele więzienną, a na parterze na lewo od wejścia karcer, zamykany okutymi drzwiami z judaszem. Większe uroczystości rodzinne mieszkańców
i okolicznościowe inscenizacje związane ze świętami religijnymi były organizowane w dużej sali na piętrze, która posiadała drewniany strop ze złoconymi guzami. Można powiedzieć, że ratusz był przeznaczony do pełnienia uniwersalnej funkcji związanej z życiem organizmu miejskiego.

Kościół Mariacki należy do najstarszych zabytków sakralnej architektury wczesno - gotyckiej na Pomorzu Zachodnim. Początki jego sięgają drugiej połowy XIII wieku.
Stanowił on pierwszy budynek publiczny wzniesiony rękami miejscowej ludności słowiańskiej, która w owym czasie stanowiła jeszcze przytłaczającą większość.
Budowę kościoła można podzielić na 3 okresy:
Pierwszy okres przynosi świątynię prostokątną bez chóru, lecz z wieżą od zachodniej strony, po której zachowały się do dziś 15 warstw kwader. Budowla ta wzniesiona została z wygładzonych ciosów granitowych kamienia polnego. Z tego czasu pochodzi południowy portal boczny, dwukrotnie schodkowany o kształcie ostrołukowym ( obecnie znajduje się w nim okno). Zarówno umieszczenie tego portalu jak i miejsca, w których są widoczne ślady dawnych wąskich ostrołukowych okien, nie odpowiadają obecnemu podziałowi wnętrza.
Drugi okres przypada na XIV wiek i odznacza się dokładną przebudową kościoła z zastosowaniem cegły. Poświadcza to list pasterski biskupa kamińskiego z roku 1332 ogłaszający odpust dla wszystkich, którzy wezmą udział w budowie i wyposażeniu kościoła. Datę tą uważa się za oficjalną fundację fary. Powstają wówczas najprawdopodobniej trzy nawy zasklepione sklepieniami ośmiodzielnymi wspartymi na ośmiokanciastych ceglanych filarach oraz dobudowuje się zakrystię od północnej strony i wieżę.
Trzeci okres obejmuje drugą połowę XV wieku po zniszczeniu wnętrza świątyni przez Husytów w 1433 roku. Następuje odbudowa i dalsze uzupełnienia. M.in. powstaje ceglana nadbudowa wieży z wysokimi ostrołukowymi oknami dzwonnicy i ośmiokątnym szczytem piramidalnym. W wieku XVIII wybudowano trzystronne prezbiterium z czerwonej cegły oraz postawiono ambonę, sklepienia filarów, krużganki i organy.

Pod koniec XIX wieku odrestaurowano cały kościół, wprowadzając znaczne zmiany. W obecnej postaci jest to obiekt 3 –nawowy o długości 26,65 m i szerokości 13,40 m, z szeroką wieżą od zachodu, o murach grubości ok.1,15 m. Ciekawy jest szczyt wschodni kościoła, który posiada dekorację złożoną z 6 smukłych blend ostrołukowych umieszczonych poniżej wgłębienia w kształcie krzyża.

Informacje turystyczne

Komunikacja:
- Dworzec PKP, ul. Dworcowa, na trasie Stargard – Godków
- PKS – przystanek na Rynku ( obecnie przy ul. Ceglanej ) i przy dworcu kolejowym.
Noclegi:
Schronisko PTSM w Zbiorczej Szkole Gminnej,
ul. 2-go lutego 3,tel. 23, miejsc 25 –
czynne od 1.VII do 25.VIII
Pole biwakowe niestrzeżone nad jeziorem
Kwatery prywatne – informacja w UMiG
Ośrodek wypoczynkowy Stoczni Szczecińskiej
w Strzeszowie
Gastronomia: - Restauracja „Borowinka”, kat. III , ul. Ceglana – 200 miejsc konsumpcyjnych
- Rożen, ul. Sojuszników (obecnie bar)

Usługi motoryzacyjne: - Auto - naprawa , ul. Sojuszników- czynna w godz.8³° -18°°
- Parking niestrzeżony w Rynku

Obiekty kulturalne, sportowe i rekreacyjne:
Miejsko- Gminny Ośrodek Kultury, ul. Młyńska 4 – czynny codziennie od 17°° do 20°°.
Kino „22 Lipca”, ul. Krótka 5, wyświetla seanse codziennie
Biblioteka Miejska, ul. Chojnicka
Dom Książki, ul. Kościuszki 16
Boisko sportowe, ul. Polna
Ogródek Jordanowski, park z amfiteatrem, plac zabaw dla dzieci przy ul. Dworcowej
Wiele jezior i rzeczki: Rurzyca i Tywa

Pozostałe instytucje:
Urząd Miasta i Gminy, Rynek
Posterunek Milicji Obywatelskiej, ul. Wodna
Urząd Pocztowy i Telekomunikacyjny, Rynek
Poradnia stomatologiczna, Rynek
Rejonowa Przychodnia Zdrowia, ul.2-go lutego 20
Apteka, ul. 9-go Maja 29
Bank Spółdzielczy, rynek
Taksówki ( postój), Rynek

Literatura

Białecki T., Przemiany w strukturze społeczno- demograficznej ludności miast powiatu Chojna 1945 – 1962, Szczecin 1966 .
Bochenek R., Od muru chińskiego do lini Maginota ( 50 wieków historii fortyfikacji),Warszawa 1964 .
„ Jantarowe Szlaki ”, Biuletyn Turystyczno –Krajoznawcze Pomorza. Gdańsk 1972 r., nr 6-7.
Kąsinowska R., Sakralna architektura z XIII i XIV wieku w powiecie chojeńskim, Szczecin 1961 r.,
nr 6.
Koszot S., Trzcińsko- Zdrój w latach 1945 – 1975, Szczecin 1978 ( praca magisterska).
Kronika miasta Trzcinko-Zdrój, opr. J. Sokolski.
Miasta Polskie w tysiącleciu. Tom II, Wrocław – Warszawa - Kraków 1967 .
Mikołajewski J., Geografia województwa szczecińskiego Cz. I Środowisko geograficzne,
Poznań 1966.
Piskorska U., Trzcińsko –Zdrój – rezerwat średniowiecznej architektury ,Warszawa 1967 ( folder)
Sandulak K., Pomorze zachodnie a Polska w latach 1390 –1469.Opole 1967. ( praca magisterska).
Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950.
Trzcińsko- Zdrój. Dokumentacja geograficzna. Zeszyt 2, Warszawa 1958.
Zarys dziejów miast i osiedli województwa szczecińskiego. ”Szczecin” 1961, nr 4-5.
Z dziejów Ziemi Chojeńskiej. Praca zbiorowa pod red. T. Białeckiego, Szczecin 1969 r.
Die Kunstdenkmäler der Provin Brandenburg, Berlin 1927, Bol. VII, Th 1 Kreis Königsberg
( Neumark ).
650 Jahre Bad Schönflies Nm. Sonderbeilage der Vereinigten Neumärkischen Provinz – Zeitugenr
(1931 r.)

Kazimierz Sandulak urodził się w 1938 roku w Cyganach (województwo tarnopolskie). W pierwszej dekadzie lipca 1945 roku znalazł się w wielkim transporcie repatriantów, ciągnącym ze wschodu na zachód. Po dwóch miesiącach ciężkiej jazdy, zaburzanie dotarli do zniszczonej i wyludnionej Chojny, a stamtąd furmanką do Trzcińska. Jako siedmiolatek we wrześniu poszedł do szkoły podstawowej. Później było Liceum Pedagogiczne w Chojnie, następnie rok pracy nauczycielskiej w Trzcińsku, potem Studium Nauczycielskie ( historia) w Szczecinie, znowu powrót i znowu studia, ale już zaocznie w WSP w Opolu zakończone pracą magisterską pt.” Pomorze Zachodnie a Polska w XV wieku”. Dla miesięcznika społeczno – kulturalnego „ Spojrzenia” ( Szczecin 1974r. nr 3 ) K. Sandulak powiedział : „ Trzcińsko jest tym miejscem do którego przywiązałem się chyba na zawsze, i jest mi tu dobrze”. I to prawda. Pracę pedagogiczną w trzcińskiej szkole od 1958 roku wykonuje z pasją, łączy z aktywną działalnością w organizacjach społecznych, politycznych i samorządowych pełniąc różne funkcje.(…) I sprawa dla niego najważniejsza: ma świadomość tego, że przez całe swoje dotychczasowe życie przeniósł nienaruszoną godność własną, że udało mu się upilnować etycznych zasad. Kiedy mówi o tym dodaje z przekąsem i nieodłącznym uśmiechem: Może dlatego moja kariera nie błyszczy, nie wydaje się efektowna?(…) Co robię, żeby przeobrazić miasteczko, w którym znalazłem swoje miejsce ? Ciekawi mnie wszystko, co jest przeszłością i dzisiejszym dniem Trzcińska, ale ta ciekawość nie byłaby wiele warta gdybym nie działał” – napisał 30 lat temu dziennikarz Mariusz Czarnecki. Wtedy jego pracę doceniano, odznaczając go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Nic dziwnego, że dziennikarz
„ Głosu Szczecińskiego” B. Słomka zatytułował obszerny wywiad z naszym bohaterem
( 20.10.1976 r.): „ Tu pracuję, tu żyję …każdy dzień , każda chwila.” Oto fragment:
„ Wraca się tam, gdzie człowiek czuje się potrzebny. Gdzie potrzebna, doceniana i uznawana jest jego praca. Gdzie znajduje dobry grunt dla swoich ambicji .Powiem szczerze: początkowo trudno było się określić. Było w tym wiele spontaniczności, ale w pewnym momencie zacząłem się czuć potrzebny w tym środowisku. Stąd zaczęły się moje zainteresowania. Musiałem zacząć robić coś pożytecznego dla siebie i też innych. Wszystko mnie interesuje, niemal każda dziedzina życia w Trzcińsku, czy to będzie sport, kultura czy gospodarka, oświata. We wszystkich tych dziedzinach jest dużo do zrobienia. Nieraz, kiedy pracy jest wyjątkowo dużo odzywa się we mnie bunt, bo nie ma czasu na relaks. Wtedy mówię sobie, że dość mam tego, a jednak nie mogę. Zastanawiam się i myślę, że jeśli bym się oderwał od środowiska, od moich zainteresowań, pasji, od pracy społecznej, to znaczyłoby, że nie żyję pełnią życia” Na emeryturę przeszedł w 1991 roku. Rok wcześniej zaczął redagować i wydawać „ Wiadomości Trzcińskie”, które mają już 15 lat. W gazetce tej i innych pismach opublikował kilkadziesiąt szkiców historycznych o Ziemi Trzcińskiej. O swoim Trzcińsku wie praktycznie wszystko.